Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі электр энергетикасы саласын талдау нәтижесін жариялап, жүйелі проблемалардың жинақталғанын мәлімдеді, деп хабарлайды Juzmedia.kz. LS.kz-ке сілтеме жасап.
Агенттік биыл саладағы бәсекелестік ахуалды кешенді зерттеген. Нәтижесінде, бірқатар түйінді мәселенің «Бірыңғай сатып алушы» (БС) моделі мен қуат нарығының жұмысынан туындап отырғаны анықталды.
Ең ірі проблема — базалық генерацияны (көмір станциялары) міндетті түрде сатып алу механизмі мүлдем қарастырылмаған. Бұл жаңа электр станцияларын салуға инвестиция тартудың негізгі шарты еді. Соның салдарынан Екібастұздағы жаңа станциялар құрылысына арналған тендерлер биыл үш рет — мамырда, тамызда және қазанда — іске аспай қалды.
Қуат нарығы да күткендей нәтиже бермеген. 2019–2024 жылдары генерацияның өсімі небәрі 0,7% (129 МВт) болды. Агенттіктің бағалауынша, бұл механизм инвестицияны қайтаруға кепілдік бере алмады.
Бірыңғай сатып алушы жүйесіне кірмей қалған генерацияның 29%-ы бар. Бұл — ірі өнеркәсіптік холдингтердің (ERG, Kazzinc, Qarmet) ішкі генерациясы және балансарлық нарықтағы сауда.
Сонымен бірге, БС өндіретін электр энергиясының 36%-ы халық, шағын бизнес және бюджеттік ұйымдар үшін жеңілдетілген тарифпен ЭСО арқылы сатылады. Қалған 35% — көтерме тұтынушылар, олар жоғары тариф төлеп, басқа санаттарды жанама түрде субсидиялап отыр.
Салдарынан көтерме тұтынушылар үшін тарифтің тұрақты өсуі байқалды: 2024 жылы баға 37%-ға өсіп, 1 кВт/сағ үшін 25,33 теңгеге жетті. 2025 жылдың шілдесінде нарықтық баға 31 теңгеге дейін көтерілді. Бұл ірі кәсіпорындардың біртіндеп ЭСО-ға ауысуына әкелген. Мысалы, Павлодар мұнай-химия зауыты 2025 жылдың қазанынан бастап бөлшек тарифке өтті.
Бірыңғай сатып алушы енгізілгеннен кейін монополист операторлар саны үштен алтыға дейін өсті. Олардың үшеуінің ғана тарифтері реттеледі, бұл электр және қуат нарығындағы тарифті 75%-ға төмендеткен. Ал реттелмейтін бағыттар (импорт, орталықтандырылған қуат саудасы, баланс нарығы) көтерме тұтынушылардың шығынын арттырып отыр.
Агенттік сондай-ақ «ЖЭК қолдау жөніндегі есеп айырысу-қаржы орталығының» алты жыл ішінде тұтынушылар қаражатының пайдаланылмай қалған бөлігін депозиттерде ұстап, 12 млрд теңгеден астам табыс тапқанын атап өтті.
Бұған қоса, 2022–2026 жылдары электр мен қуат бойынша профицит күтілгенімен, 2022 жылдан бастап жыл сайын 1,8% деңгейінде тұрақты тапшылық тіркеліп келеді. Агенттік мұны болжам жасаудың дұрыс жүргізілмеуімен байланыстырады. Қазіргі болжамдар экономикалық өсім, өнеркәсіп динамикасы, электромобильдер саны, климаттық факторлар сияқты көрсеткіштерді ескермейді.
АЗРК саладағы жағдайды тұрақтандыру үшін жол картасының жобасын әзірледі. Онда мына шаралар ұсынылған:
– өнеркәсіптік генерацияны Бірыңғай сатып алушы жүйесіне енгізу;
– электр энергиясын сатып алуға кепілдік беру тетігін енгізу;
– қуат нарығы моделін қайта қарау;
– монополистер тарифін қатаң бақылау;
– теңгерім болжамын эконометриялық модельдер арқылы жасау.
Жол картасы қазір мемлекеттік органдарға келісу және бекіту үшін жіберілді.
